Jakie toksyny czają się w kosmetykach do makijażu?

Wiele toksycznych składników w kosmetykach do makijażu nie rzuca się w oczy, ale może trafiać do organizmu przez skórę, usta, a nawet drogi oddechowe. Najczęściej są to substancje zapachowe, konserwanty, zanieczyszczenia i rozpuszczalniki, które mogą działać drażniąco, alergizująco lub zaburzać gospodarkę hormonalną. Nie oznacza to, że każdy kosmetyk z drogerii jest niebezpieczny, ale warto umieć czytać składy i wiedzieć, jakie toksyny czają się w kosmetykach do makijażu oraz jak ich unikać na co dzień.

Najważniejsze ryzyko dotyczy produktów używanych regularnie: podkładów, pomadek, tuszów do rzęs, eyelinerów, lakierów do paznokci i produktów zapachowych. Skóra nie jest „szczelną barierą” dla wszystkiego, co na nią nakładamy – część związków może przenikać, a część, jak w przypadku kosmetyków do ust, jest po prostu spożywana w małych ilościach. Dlatego świadomy wybór kosmetyków ma znaczenie, zwłaszcza jeśli masz skórę wrażliwą, jesteś w ciąży, karmisz piersią albo chcesz ograniczyć kontakt z substancjami zaburzającymi gospodarkę hormonalną. 🙂

Jak toksyny z kosmetyków makijażowych mogą wpływać na organizm?

Krótko mówiąc: mogą podrażniać skórę, uczulać, obciążać organizm zanieczyszczeniami i w niektórych przypadkach działać jak hormony lub ich blokery. Największe znaczenie ma tu regularna ekspozycja, a nie pojedyncze użycie. Problemem bywa też mieszanka kilku składników naraz, która z czasem może zwiększać ryzyko niepożądanych efektów.

W badaniach i analizach konsumenckich coraz częściej podkreśla się, że niektóre składniki kosmetyczne mogą wykazywać działanie endokrynnie czynne. Jak opisuje BreastCancer.org, parabeny „can absorb through the skin and act like a very weak estrogen in the body”^[1], a ftalany „are a hormone disruptor” i mogą zaburzać równowagę hormonów, w tym testosteronu. Z kolei przegląd opublikowany w Frontiers in Public Health zwraca uwagę, że w kosmetykach i produktach pielęgnacyjnych występują związki powiązane z podrażnieniami skóry, zaburzeniami hormonalnymi i ryzykiem nowotworów^[3].

W praktyce oznacza to, że:

• skóra może wchłaniać część składników,
• kosmetyki do ust mogą być częściowo spożywane,
• produkty perfumowane mogą zawierać mieszanki substancji ukrytych pod ogólną nazwą,
• niektóre zanieczyszczenia nie są dodawane celowo, ale trafiają do produktu na etapie produkcji.

Które grupy składników budzą największe obawy?

Najczęściej wskazuje się: ftalany, ołów, konserwanty uwalniające formaldehyd, PEG-i, butylowane antyoksydanty oraz parabeny. To właśnie te grupy pojawiały się najczęściej w analizach toksykologicznych i raportach organizacji zajmujących się bezpieczeństwem kosmetyków. Nie każdy produkt je zawiera, ale warto umieć je rozpoznawać na etykiecie.

Ftalany – gdzie są i dlaczego budzą niepokój?

Ftalany najczęściej kojarzą się z zapachem, elastycznością produktu i trwałością formuły. Mogą zaburzać układ hormonalny, a ich ślad w kosmetykach często ukrywa się pod ogólnym określeniem „parfum” lub „fragrance”. Jeśli chcesz ograniczyć ekspozycję, to właśnie od tych nazw warto zacząć kontrolę składu.

Ftalany to grupa związków stosowanych m.in. po to, by kosmetyk lepiej trzymał kolor, zapach i konsystencję. Problem polega na tym, że mogą one działać jako zaburzacze endokrynne. Według BreastCancer.org ftalany są „commonly used to hold color and reduce brittleness in nail polish”^[1] i mogą zakłócać równowagę hormonów, w tym testosteronu. W analizach epidemiologicznych pojawiały się też związki między ekspozycją na ftalany a problemami reprodukcyjnymi.

Jak rozpoznać ftalany na etykiecie?

Największą trudność sprawia to, że producent nie zawsze musi wypisywać wszystkich substancji zapachowych osobno. W praktyce ftalany mogą kryć się w zapachu produktu, dlatego szczególną uwagę zwracaj na:

• parfum,
• fragrance,
• kompozycja zapachowa.

Jeśli zależy Ci na ograniczeniu ryzyka, lepiej wybierać kosmetyki:

• bezzapachowe,
• z krótkim składem INCI,
• z olejkami eterycznymi lub naturalnym aromatem, jeśli są dobrze tolerowane przez skórę.

W jakich kosmetykach ftalany pojawiają się najczęściej?

• lakiery do paznokci,
• perfumy i mgiełki zapachowe,
• dezodoranty,
• balsamy i błyszczyki zapachowe.

Warto też pamiętać, że problem dotyczy nie tylko jednego składnika, lecz całej kategorii produktów mocno perfumowanych. Jeśli skóra jest wrażliwa lub reaguje szczypaniem, czerwienieniem albo swędzeniem, to ograniczenie zapachowych kosmetyków bywa jednym z pierwszych kroków.

Czy ołów nadal może pojawiać się w kosmetykach?

Tak, ale zwykle nie jako celowy składnik, tylko jako zanieczyszczenie. Ołów jest szczególnie niepokojący w produktach do ust, bo łatwo trafia do organizmu podczas jedzenia, picia i poprawiania makijażu. To jeden z powodów, dla których warto uważać na tanie, silnie barwione szminki i pomadki.

Ołów jest znaną neurotoksyną i nie powinien kojarzyć się z pielęgnacją ani makijażem. Mimo to może pojawiać się w niektórych kosmetykach kolorowych, szczególnie tam, gdzie używa się pigmentów i półproduktów o słabszej kontroli jakości. Jak podaje BreastCancer.org, ołów może być związany z poronieniami, obniżoną płodnością i opóźnieniami rozwoju^[1]. W analizie zagrożeń kosmetycznych EWG wskazuje ołów jako contaminant, który może szkodzić układowi nerwowemu^[2]. W przypadku produktów do ust problem jest szczególnie praktyczny – pomadki i szminki są zjadane w niewielkich ilościach każdego dnia.

Które produkty mogą być bardziej podatne na zanieczyszczenie ołowiem?

• szminki i pomadki,
• konturówki,
• podkłady i pudry z mocnymi pigmentami,
• produkty z intensywnymi, trwałymi barwnikami.

Jeśli kupujesz kosmetyk do ust, zwracaj uwagę:

• czy marka podaje badania jakościowe,
• czy produkt ma prosty skład,
• czy pochodzi od producenta dbającego o kontrolę surowców.

Czym są konserwanty uwalniające formaldehyd i gdzie się je spotyka?

To substancje, które mogą stopniowo uwalniać formaldehyd – związek uznawany za niebezpieczny dla zdrowia. Problemem jest nie tylko sam formaldehyd, lecz także jego „donory”, które bywają stosowane jako konserwanty w produktach, zwłaszcza tych o dłuższym terminie przydatności.

Formaldehyd jest klasyfikowany jako związek rakotwórczy przez międzynarodowe instytucje zajmujące się badaniami nad rakiem. W kosmetykach występuje nie zawsze pod swoją oczywistą nazwą, dlatego trzeba szukać także nazw pochodnych. Według EWG do składników uwalniających formaldehyd należą m.in. DMDM hydantoin, diazolidinyl urea, imidazolidinyl urea, methenamine, quaternium-15, bronopol i inne^[2].

Największe ryzyko wiąże się z:

• wdychaniem oparów,
• podrażnieniem oczu,
• łzawieniem,
• reakcjami alergicznymi,
• nadwrażliwością skóry.

Jakie nazwy powinny zwrócić Twoją uwagę?

• DMDM hydantoin
• diazolidinyl urea
• imidazolidinyl urea
• methenamine
• quaternium-15
• quaternium-18
• quaternium-26
• bronopol
• sodium hydroxymethylglycinate

W jakich kosmetykach bywają najczęściej?

• tusze do rzęs,
• eyelinery,
• pudry prasowane,
• bazy pod makijaż,
• kosmetyki o długim terminie trwałości.

Jeśli masz skórę reaktywną, przesuszoną lub skłonną do alergii, takie składniki mogą nasilać dyskomfort. Warto wtedy wybierać produkty bezzapachowe i z możliwie krótkim składem.

Czy PEG-i w kosmetykach są problemem?

Same w sobie są popularnymi składnikami technologicznymi, ale obawy budzą ich zanieczyszczenia i wpływ na przenikanie innych substancji przez skórę. PEG-i pomagają uzyskać odpowiednią konsystencję, ale mogą zwiększać „przepuszczalność” formuły, co nie zawsze jest korzystne.

PEG, czyli glikol polietylenowy i jego pochodne, są używane do zagęszczania, zmiękczania i nadawania kremowej konsystencji. Problem polega na tym, że mogą być zanieczyszczone tlenkiem etylenu i 1,4-dioksanem. Jak wskazują źródła toksykologiczne, są to związki, których obecność w produkcie budzi obawy ze względu na potencjalne działanie rakotwórcze i środowiskowe.

Jeśli interesują Cię szersze zasady czytania INCI, zobacz też: Kosmetyki i szkodliwe substancje. Czego w takim razie używać?

Jakie znaczenie ma numer przy PEG?

Im niższy numer, tym krótszy łańcuch i zazwyczaj większa zdolność penetracji przez skórę. Przykładowo:

• PEG-4
• PEG-8
• PEG-150

To nie oznacza automatycznie, że każdy taki składnik jest niebezpieczny, ale przy kosmetykach do codziennego użytku warto zachować ostrożność. Szczególnie gdy produkt jednocześnie zawiera zapachy, barwniki i konserwanty.

W jakich kosmetykach PEG-i pojawiają się najczęściej?

• podkłady,
• kremowe korektory,
• produkty myjące i oczyszczające,
• kremy do twarzy,
• kosmetyki do ust i oczu o gładkiej konsystencji.

BHT i BHA – po co są dodawane i dlaczego warto uważać?

To przeciwutleniacze dodawane po to, by kosmetyk dłużej zachowywał świeżość. Problem pojawia się wtedy, gdy substancje te dostają się do produktów używanych regularnie i na dużej powierzchni skóry. Mogą działać drażniąco, a część danych sugeruje także wpływ na gospodarkę hormonalną.

BHT i BHA są stosowane, aby przedłużyć trwałość kosmetyku i ograniczyć jełczenie tłuszczów czy olejów. W praktyce pojawiają się w wielu produktach do makijażu i pielęgnacji. W materiałach EWG wymienia się je jako składniki, które mogą zakłócać pracę układu hormonalnego lub wpływać na reprodukcję^[2].

W kosmetykach mogą występować m.in. w:

• cieniach do powiek,
• eyelinerach,
• szminkach i błyszczykach,
• podkładach,
• różach do policzków,
• kremach nawilżających,
• produktach oczyszczających skórę.

Jakie są możliwe skutki ich obecności?

• podrażnienia,
• alergie skórne,
• możliwe działanie estrogenopodobne,
• kumulacja przy długotrwałym stosowaniu.

Warto zachować ostrożność zwłaszcza wtedy, gdy kosmetyk zawiera kilka składników potencjalnie drażniących naraz. W takiej sytuacji skóra może reagować szybciej niż wynikałoby to z jednego składnika oddzielnie.

Dlaczego parabeny nadal są tak często omawiane?

Bo są jedną z najpowszechniej stosowanych grup konserwantów i jednocześnie jedną z najlepiej przebadanych pod kątem działania hormonalnego. Nie oznacza to, że każdy paraben wywoła problem, ale przy codziennym stosowaniu lepiej znać ich potencjalny wpływ i rozumieć, dlaczego wiele osób ich unika.

Parabeny mogą naśladować estrogen i zostały wykryte w tkance nowotworowej piersi. Mogą też zakłócać pracę układu nerwowego i odpornościowego. BreastCancer.org podaje, że parabeny „can absorb through the skin and act like a very weak estrogen in the body”^[1], co jest jednym z powodów ich złej reputacji.

Najczęściej spotkasz:

• methylparaben,
• ethylparaben,
• propylparaben,
• butylparaben.

A co z fenoksyetanolem?

Fenoksyetanol bywa stosowany jako zamiennik parabenów, ale nie jest rozwiązaniem idealnym. Może powodować reakcje niepożądane, a w niektórych krajach jego użycie jest szerzej ograniczane. U niemowląt i małych dzieci szczególnie należy zachować ostrożność, bo wrażliwość na konserwanty jest wtedy większa.

Kiedy warto wybierać kosmetyki bez parabenów?

Najczęściej wtedy, gdy:

• masz skórę reaktywną,
• używasz kosmetyku codziennie,
• stosujesz produkt na twarz i okolice oczu,
• chcesz ograniczyć kontakt z potencjalnymi zaburzaczami hormonalnymi.

Jeśli chcesz przejść na bardziej świadomy wybór produktów, sprawdź także: Najbardziej toksyczne składniki w kosmetykach do pielęgnacji skóry – czego unikać za wszelką cenę?

Jak czytać składy kosmetyków, żeby ograniczyć ryzyko?

Najlepiej zacząć od prostych zasad: szukaj krótkiego INCI, unikaj nadmiaru zapachów i wybieraj produkty z jasną deklaracją składu. Im mniej ukrytych mieszanek i technicznych dodatków, tym łatwiej ocenić, co naprawdę trafia na skórę.

Przy analizie składu zwracaj uwagę na:

• parfum / fragrance / kompozycja zapachowa,
• konserwanty uwalniające formaldehyd,
• parabeny,
• PEG-i,
• silnie barwione pigmenty niskiej jakości,
• BHT i BHA,
• niepotrzebnie długi skład bez wyraźnej funkcji.

Jakie kosmetyki wybierać częściej?

• kosmetyki bezzapachowe,
• formuły z prostym składem,
• produkty certyfikowane jako naturalne lub organiczne,
• marki transparentnie opisujące surowce i badania jakości.

Jeśli chcesz zacząć od podstaw, szukaj produktów, które nie opierają się na intensywnym zapachu i nie mają długiej listy dodatków poprawiających „wrażenia” z używania kosztem składu.

Na co uważać szczególnie?

• kosmetyki do ust,
• produkty do oczu,
• kosmetyki używane codziennie,
• produkty o silnym zapachu,
• tanie kosmetyki bez jasnego pochodzenia surowców.

Jakie środki ostrożności warto stosować na co dzień?

Czy można malować się bezpieczniej?

Tak – i nie wymaga to rezygnacji z makijażu. Wystarczy świadomie wybierać produkty, czytać składy i ograniczać te substancje, które najczęściej budzą obawy. To właśnie prostsze formuły, krótsze składy i dobra jakość surowców zmniejszają ryzyko kontaktu z problematycznymi składnikami.

W praktyce najlepiej:

• wybierać kosmetyki bezzapachowe,
• stawiać na krótszy skład INCI,
• unikać produktów z ukrytym „parfum”,
• ograniczać kosmetyki z potencjalnymi donorami formaldehydu,
• sięgać po marki transparentne i certyfikowane.

Jeśli chcesz przejrzeć temat szerzej, warto też zajrzeć do artykułu: 6 popularnych toksyn, które nakładamy na ciało

Źródła naukowe

1. BreastCancer.org – Do Cosmetics Increase Cancer Risk?
2. Environmental Working Group – The Toxic Twelve Chemicals and Contaminants in Cosmetics
3. Frontiers in Public Health – The dark side of beauty: an in-depth analysis of the health hazards and toxicological impact of synthetic cosmetics and personal care products
4. Food Revolution Network – Toxic Chemicals in Makeup

Najczęściej zadawane pytania